Medicana Konya Hastanesi Beslenme ve Diyetetik Uzmanı Dyt. Merve Sena Nazlı, diyabetin yalnızca kan şekeri yüksekliğiyle sınırlı bir hastalık olmadığını belirterek uzun süre kontrol altında tutulmayan kan şekerinin kalp, böbrek, göz ve sinir sistemi başta olmak üzere birçok organa zarar verebileceğini söyledi. Nazlı, diyabet türleri, hastalığın tanı süreci ve kan şekeri kontrolünde dikkat edilmesi gereken beslenme alışkanlıkları hakkında bilgi verdi.
Vücudun kan şekerini düzenleme mekanizmasının bozulmasıyla ortaya çıkan diyabet, zaman içerisinde farklı organ ve sistemleri etkileyebilen kronik bir metabolizma hastalığı olarak biliniyor. Hastalığın yalnızca fazla şeker tüketiminden kaynaklanmadığını belirten Medicana Konya Hastanesi Beslenme ve Diyetetik Uzmanı Dyt. Merve Sena Nazlı, genetik yatkınlık, insülin direnci, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi, vücut ağırlığı ve çevresel faktörlerin diyabet gelişiminde etkili olduğunu ifade etti.
DİYABETTE İNSÜLİN MEKANİZMASI NASIL ÇALIŞIYOR?
Yemeklerden alınan özellikle karbonhidrat içeren besinlerin sindirilerek glikoza dönüştüğünü ve kana karıştığını anlatan Nazlı, pankreastan salgılanan insülin hormonunun glikozun hücrelere taşınmasını sağladığını belirtti. İnsülini kandaki şekerin hücrelere girmesine yardımcı olan bir anahtara benzeten Nazlı, diyabet geliştiğinde bu mekanizmanın gerektiği gibi çalışmadığını söyledi.
Pankreasın yeterli insülin üretememesi veya vücudun üretilen insülini etkili kullanamaması sonucunda glikozun kanda biriktiğini belirten Nazlı, kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesinin kalp, böbrek, göz ve sinir sistemi üzerinde olumsuz etkilere yol açabileceği uyarısında bulundu.
DİYABETİN HANGİ TÜRLERİ VAR?
Diyabetin ortaya çıkış nedenlerine ve insülin mekanizmasının etkilenme biçimine göre farklı türlere ayrıldığını kaydeden Nazlı, en sık karşılaşılan türlerin Tip 1 diyabet, Tip 2 diyabet ve gebelik diyabeti olduğunu dile getirdi.
Tip 1 diyabetin bağışıklık sisteminin pankreasta insülin üreten hücrelere saldırması sonucu geliştiğini belirten Nazlı, bu hastalarda insülin üretiminin ciddi ölçüde azaldığını veya tamamen durduğunu, bu nedenle yaşam boyu insülin tedavisinin gerektiğini ifade etti. Genellikle çocukluk ve gençlik döneminde görülse de her yaşta ortaya çıkabilen Tip 1 diyabetin fazla şeker tüketimi veya beslenme hatalarından kaynaklanmadığının altını çizdi.
En sık görülen türün Tip 2 diyabet olduğunu aktaran Nazlı, bu durumda vücudun insülin üretmeye devam etmesine rağmen hücrelerin hormona karşı duyarsızlaştığını belirtti. Genetik yatkınlık, fazla kilo, hareketsiz yaşam, sağlıksız beslenme ve yaşın hastalığın gelişme riskini artırabildiğini söyledi.
Gebelik diyabetinin ise daha önce diyabet tanısı bulunmayan anne adaylarında gebelik sırasında ortaya çıkan kan şekeri yüksekliği olduğunu ifade eden Nazlı, tarama testlerinin genellikle gebeliğin 24-28. haftaları arasında yapıldığını belirtti. Doğum sonrasında çoğunlukla düzelen gebelik diyabetinin ilerleyen yıllarda Tip 2 diyabet riskini artırabileceğine dikkat çekti.
İNSÜLİN DİRENCİ DİYABET ANLAMINA MI GELİYOR?
İnsülin direncinin başlı başına bir diyabet türü olmadığını vurgulayan Nazlı, bunun Tip 2 diyabet gelişiminde rol oynayabilen metabolik bir durum olduğunu söyledi. Hücrelerin insüline yeterince yanıt verememesi nedeniyle pankreasın daha fazla insülin üretmek zorunda kaldığını belirten Nazlı, özellikle karın çevresinde yağlanma, fazla kilo, hareketsiz yaşam ve genetik yatkınlığın insülin direncinde etkili olabileceğini kaydetti.
İnsülin direncinin tek başına diyabet anlamına gelmediğini ifade eden Nazlı, süreç içerisinde pankreasın insülin üretme kapasitesinin yetersiz kalması durumunda prediyabet ve Tip 2 diyabet gelişme riskinin artabileceğini belirtti. Dengeli beslenme, düzenli egzersiz, yeterli uyku ve kişiye uygun kilo yönetiminin bu süreçte önemli olduğunu dile getirdi.
DİYABET TANISI HANGİ TESTLERLE KONULUYOR?
Diyabet tanısının kan şekeri ölçümleri ve laboratuvar testleriyle konulduğunu belirten Nazlı, tanı sürecinde açlık kan şekeri, HbA1c, oral glikoz tolerans testi (OGTT) ve rastgele kan şekeri ölçümünden yararlanıldığını söyledi.
En az 8 saatlik açlık sonrasında ölçülen açlık kan şekerinin yanı sıra HbA1c testinin son yaklaşık 2-3 aylık kan şekeri düzeyleri hakkında bilgi verdiğini aktaran Nazlı, OGTT'de ise kişiye 75 gram glikoz içeren sıvı verildikten 2 saat sonra kan şekeri ölçümü yapıldığını ifade etti. Diyabet tanı sınırlarına ulaşmayan ancak kan şekeri normalin üzerine çıkan kişilerin de prediyabet açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.
KAN ŞEKERİNİ KONTROL ALTINDA TUTMAK İÇİN NASIL BESLENİLMELİ?
Diyabet yönetiminde beslenmenin önemli bir yere sahip olduğunu vurgulayan Nazlı, herkes için geçerli tek bir beslenme listesinin bulunmadığını söyledi. Kişinin yaşı, kilosu, fiziksel aktivitesi, kullandığı ilaçlar, kan şekeri değerleri ve eşlik eden hastalıklarına göre beslenme planının hazırlanması gerektiğini belirtti.
Karbonhidratların kan şekerini doğrudan etkilediğini ifade eden Nazlı, beyaz ekmek, şekerli içecekler, tatlılar ve rafine un içeren ürünler yerine kurubaklagiller, sebzeler, meyveler ve uygun tam tahıllı alternatiflerin tercih edilmesini önerdi. Karbonhidrat içeren besinlerin yanında yoğurt, ayran gibi protein kaynaklarına veya porsiyon kontrolüyle ceviz, badem ve fındık gibi sağlıklı yağ kaynaklarına yer verilmesinin önemine değindi.
Uzun süre aç kalmanın veya tek öğünde aşırı miktarda besin tüketmenin kan şekeri dengesini olumsuz etkileyebileceğini belirten Nazlı, öğün sayısı ve saatlerinin kişinin kullandığı tedaviye göre düzenlenmesi gerektiğini kaydetti.
Sebzeler, kurubaklagiller ve meyveler gibi lif bakımından zengin besinlerin sindirimi yavaşlatarak kan şekerinin daha dengeli yükselmesine katkı sağladığını aktaran Nazlı, meyvelerin tamamen beslenmeden çıkarılmaması, porsiyon kontrolüyle ve mümkün olduğunca bütün olarak tüketilmesi gerektiğini söyledi.
DİYABETTE EGZERSİZİN ÖNEMİNE DİKKAT ÇEKTİ
Diyabet yönetiminde yalnızca beslenmenin değil, fiziksel aktivitenin de önemli olduğunu belirten Nazlı, düzenli egzersizin kasların glikozu daha etkili kullanmasına yardımcı olduğunu ve insülin duyarlılığını artırdığını ifade etti.
Tempolu yürüyüş, yüzme, bisiklet ve direnç egzersizlerinin diyabetli bireyler için faydalı fiziksel aktivite seçenekleri arasında yer aldığını belirten Nazlı, şekerli içecekler, paketli tatlılar, şekerlemeler ve ilave şeker içeren ürünlerin tüketiminin sınırlandırılması gerektiğini söyledi.
Diyabet yönetiminde başarının yalnızca kan şekeri değerlerini kontrol altında tutmakla sınırlı olmadığını vurgulayan Nazlı, beslenme alışkanlıklarının düzenlenmesi, fiziksel aktivitenin artırılması, yeterli uyku ve düzenli sağlık kontrollerinin bir bütün olarak ele alınması gerektiğini belirterek sağlıklı yaşam alışkanlıklarının günlük hayatın parçası haline getirilmesinin önemine dikkat çekti.
