Tahmin hatası

Yıllardır tanıdığınız bir insanı düşünün. Ne söyleyeceğini, neye nasıl tepki vereceğini, onu neyin mutlu edeceğini ya da kızdıracağını bilirsiniz. Sonra bir gün size beklemediğiniz bir cümle söyler. 

Bu cümle aslında çok sıradan ve olağan bir cümle olabilir. Fakat siz bu cümleyi günlerce düşünür ve 5N1K’larla başlayan ucu bucağı bitmek bilmeyen bir girdaba girebilirsiniz. Unutamamışsınızdır bu cümlenin size söylenmesini. 

Çünkü şaşırmışsındır. Aslında dış dünyada şaşırılacak kadar ekstra bir olay örgüsü yaşamamışsındır fakat zihin dünyası hiç beklenmedik bir perde araladığı için kısa süreli anlam erişimi yaşıyor da olabilirsiniz. 

Bu konuyla ilgili hep farklı disiplinlerde araştırmalar, edebi yazılar, yorumlar karşıma çıkar. Algıda seçiciliktir belki bilemiyorum ama konunun sanırım öğrenmem gereken yeri tam olarak tamamlanmadı… 

Denk geldiğimde başlığıyla ilgimi çeken “rethinking predictive processing” - yani tahmine dayalı işlemeyi yeniden düşünmek olarak çevirebiliriz psikolojide, nörobilişsel yaklaşımlarda kullanılan bir terim varmış meğer. Yaklaşımlarında diyorlar ki karşılaştığımız olayları algılama biçimlerimiz durağan ya da pasif değildir, beyin sürekli gördüğü olaylar karşısında bir tahmin üretir. Bir sonraki duyacağı ses, göreceği görüntü konusunda beklentiler oluşturur. Tahmin işte burada ortaya çıkar. 

Günlük hayatımızın birçok evresinde tahminler üretiriz. Akşam yemeğimizi nerede yiyeceğimiz konusunda düşünürüz. Sabah uyandığımızda sevdiğimiz insanların karakterlerinin değişmeyeceğini varsayarız. Kendimizin, toplumsal normların, ailemizin, işimizin, evcil hayvanımızın dün ile aynı olacağına inanırız (Belki buna bir de isim takar rutin deriz sonra ondan sıkılırız. Neyse bu sonraki yazının konusu olsun).

Bu olması gereken bir şeydir. Çünkü her şeyi her gün yeniden öğrenmek gerçekten yaşamı yaşanmaz kılardı. Fakat bunun da bazı bedelleri olabiliyor yaşam içerisinde. Örneğin birisi hakkında vermiş olduğumuz bir karar, onun davranışlarını o karar ile çevreleyerek görmemizi sağlayabilir. Bir toplumsal olaya ilişkin vermiş olduğumuz hükümleri destekleyen örnekler gördüğümüzde o hükümler daha kabul görür. En basiti “ben başarılıyım” diye kendimizi kodladığımızda hikayemize başarı bölümleri açmaya başlarız. 

Fakat hayat içerisinde ufak sapmalarında varlığı kaçınılmaz bir gerçektir. Örneğin aranızın soğuk olduğunu düşündüğünüz birinden hiç beklenmeyecek bir nezaket gördüğünüzde ya da asla yapmayacağımız, bu konuda büyük sözler konuşmaktan çekinmeyeceğimiz bir meseleyi yaptığımız o tek an ve değişmeyeceğini düşündüğümüz birisinin değişmesi. İşte bunların hepsi birer prediction error yani tahmin hatasıdır. 

Bu arada asıl önemli olan şey hatanın kendisi değil, o hatayı yaptıktan sonra ne yaptığımızdır. Olgunluk hata yapmadan hayata devam etmek değil, yanıldığımızda hata mesajlarına korkmadan bakabilmektedir. 

Çünkü insanoğlu zihnini öyle bir eğitmiş ki yanlış çıkan bir sonuca istisna diyebilir, kendi doğrusu ile uymadığı için küçümseyebilir ya da karşısındakini suçlayabilir. 

Dolayısıyla tahmin hatası dediğimiz şey, beklentilerin boşa çıkmasından çok zihinsel modelimize uymayan gerçeklik ile yeniden aynı masaya oturabilmektir.