Savaşın Küllerinden Yükselen Bir Çıkmaz ve Unutulan Vizyon
Balkan, Çanakkale, Birinci Dünya ve İstiklal Savaşları’ndan yorgun, bitkin ve harap çıkmış bir millet düşünün. 13 milyonluk nüfusun yüzde doksanının kırsalda yaşadığı, yüzde seksenden fazlasının okuma yazma bilmediği ve 15-50 yaş aralığındaki erkek nüfusunun büyük kısmının şehit ya da gazi olduğu zifiri bir tablo… Elde ve avuçta hiçbir şeyin bulunmadığı bu ağır dönemde, geleceğe dair tek ışık Mustafa Kemal Atatürk’ün milletinde gördüğü sarsılmaz umuttu.
Cumhuriyet kurulurken en kritik hamlelerin tarım alanında yapılması tesadüf değildi. Ancak 1923’ün kısıtlı imkânlarıyla ortaya konan tarım merkezli kalkınma vizyonu ile günümüz tarımındaki kronik aksaklıklar karşılaştırıldığında insan ister istemez düşünüyor: Yüz yıl önce çözümü net bir şekilde tanımlanan fakat bugün yeniden karşımıza çıkan bu derin sorunların ardındaki sırlar nelerdir?
Askerî Zaferlerin Gerçek Sınavı: İktisadi Bağımsızlık ve Tarım
Cumhuriyet’in ilanından hemen önce, 17 Şubat- 4 Mart 1923 tarihleri arasında 1135 delege ile toplanan İzmir İktisat Kongresi, Türkiye’nin ekonomik bağımsızlık haritasını çizen tarihî bir eşiktir. Atatürk, kongre açılışında asırlık ihmallerin iktisadi yapıda açtığı derin yaraları sarmak ve memleketi servete, refaha ulaştırmak amacıyla bir araya gelindiğini vurgulamıştır.
Atatürk’ün “Milli ekonominin temeli tarımdır” ilkesi, sadece temenni niteliğinde bir söylem değil; askeri başarıların kalıcı bir devlete dönüşmesini sağlayan stratejik bir omurgadır. Ekonomi alanında bağımsızlık sağlanmadığı sürece cephede kazanılan zaferlerin uzun ömürlü olamayacağı gerçeği, şu tarihi sözlerle ifade edilmiştir:
“Siyasî, askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi zaferler ile taçlandırılamazlarsa meydana gelen zaferler devamlı olamaz, az zamanda söner.”
Bu anlayışa göre tarım, toplum için yalnızca bir geçim kapısı değil; doğrudan devletin varoluşsal iktisadi hâkimiyetinin ve milli egemenliğinin temel taşıdır.
100 Yıldır Aynı Şeyleri Tartışıyoruz Ama “Sorun Uygulamada”
Günümüz tarım politikaları incelendiğinde oldukça çarpıcı bir durum ortaya çıkmaktadır. 21 Kasım 2019 tarihli 3. Tarım Şurası ve 28-30 Nisan 2025 tarihli 4. Tarım Şurası kararları ile eylem planlarına bakıldığında, “yeni” veya “ilk kez açıklanan” bir hedefin yer almadığı görülmektedir. Şuralarda konuşulan başlıklar; 2004 yılındaki 36 maddelik 2. Tarım Şurası, 1999 yılındaki 1. Tarım Şurası ve hatta 1923 İzmir İktisat Kongresi sonuç bildirgesindeki hedeflerle neredeyse birebir aynıdır.
Erken Cumhuriyet döneminde tarımın ve çiftçinin durumunu iyileştirmek adına belirlenen ve günümüzde de tartışılmaya devam eden temel önceliklere bakacak olursak;
Köylüden ağır vergileri kaldırmak.
Köye kesintisiz para ve uygun kredi sağlamak.
Köylünün ürününü geliştirmek ve koruma altına almak.
Köylünün bilgi ve görüş seviyesini yükseltmek.
Toprağı olmayan çiftçilere toprak dağıtmak.
Yüzyıllık süreç göstermektedir ki ana mesele karar almakta veya vizyon metinleri yazmakta değil; alınan kararların takipçisi olmakta ve bunları kararlılıkla uygulamaktadır. Kısacası esas sorun uygulamadadır.
Bölünemez Topraklar, Teknoloji Hamlesi ve Öz Kaynak Modeli
Cumhuriyet’in ilk yıllarında ortaya konan tarım rejimi son derece radikal ve ileri görüşlü çözümler içermekteydi:
Toprak Reformu ve Bölünmezlik: Temel hedef topraksız çiftçi bırakmamaktı. Bundan daha da kritik olan ilke ise, bir çiftçi ailesini geçindirmeye yeten toprağın hiçbir sebep ve suretle bölünemez nitelikte olmasıydı. Ayrıca büyük arazi sahiplerinin işletebileceği alan genişliğinin; bölgenin nüfus yoğunluğuna ve toprağın verim derecesine göre sınırlandırılması öngörülmüştü.
Teknolojik Modernizasyon ve Mekanizasyon: Tarımsal üretimin beden gücünden kurtarılması hedeflenmiştir. Küçük ya da büyük fark etmeksizin tüm çiftçilerin iş makinelerini artırmak, yenileştirmek ve korumak için gerekli önlemlerin vakit geçirilmeden alınması temel bir devlet politikası kılınmıştır.
Bölgesel Tarım Merkezleri ve Öz Kaynak Modeli: Ülke iklim, su ve toprak verimine göre spesifik tarım bölgelerine ayrılmalıydı. Bu bölgelerde köylünün örnek alacağı modern pratik tarım merkezleri kurulmalı; bu kurumlar devlet bütçesine yük olmadan, kendi gelirleriyle varlıklarını sürdürüp geliştirebilecekleri geniş bir işletme çatısı altında birleştirilmeliydi.
Temel Ürün Stratejisi: Başı buğday çekmek üzere, tüm gıda ve sanayi hammaddesi ürünlerinde üretimi artırarak kendine yeten bir ülke olmak, kaliteyi yükseltmek, üretim masraflarını düşürmek ve hastalık/zararlılarla mücadele etmek adına yasal ve teknik tedbirler derhal uygulamaya konulmuştur.
Kurumsal Hamleler, Şirket Değil “Tarım Üniversitesi Modelinde Tarımsal İşletmeler”
Erken Cumhuriyet dönemi, kararların kâğıt üzerinde kalmadığı kurumsal ve finansal bir altyapı hamlesine sahne olmuştur:
Finans, Mekanizasyon ve Kurumsal Yapılanma: Ziraat Bankası kredileri kolaylaştırılmış, 1929’da Tarım Kredi Kooperatifleri kurulmuştur. Traktör kullanımını yaygınlaştırmak, mekanizasyon araçlarını sağlamak ve kimyasal gübre ihtiyacını karşılamak üzere Zirai Donatım Kurumu faaliyete geçirilmiştir. 1925 yılında çıkarılan kanunla devlet arazileri; Toprak İskân ve Toprak Su gibi kurumlar aracılığıyla topraksız köylüye dağıtılmıştır.
Akademik Yapılanma ve Enstitüler: Araştırma enstitüleri ile Tarım İşletmeleri adeta birer ‘Tarım Üniversitesi’ disipliniyle çalışarak yerli ve milli üretime önderlik etmiştir. Eğitim alanında ise Atatürk’ün direktifiyle kurulan Ankara Ziraat Yüksek Mektebi’nin yanı sıra 1930’da İstanbul, Bursa, İzmir ve Adana’da orta ziraat okulları açılmıştır.
Kurumsal Altyapıdan Günümüzün İdari Kopukluğuna: Bugün Türkiye’de 40’tan fazla üniversitede Ziraat, Veterinerlik, Orman ve Doğa Bilimleri fakülteleri ile meslek yüksekokulları bulunmasına rağmen sorunların çözülememesi tam da bu kopukluğa işaret etmektedir: Bilimin ve yetiştirilen akademinin sahada uygulamaya dönüştürülememesi.
86 Milyonluk Ülkede 34,5 Yaşa Karşılık 57 Yaşındaki Tarım Nüfusu
Günümüzde köylerin mahalle statüsüne dönüştürülmesiyle birlikte kırsal yapı ciddi bir erozyona uğramıştır. Ortaya çıkan en kaygı verici tablo ise yaş ortalamalarındaki derin uçurumdur: 86 milyonluk Türkiye nüfusunun yaş ortalaması 34,5 iken, tarımda bizzat üretim yapan nüfusun yaş ortalaması 57’ye yükselmiştir.
Üretici nüfusun hızla yaşlanması ve topraktan uzaklaşması, Atatürk’ün 1922 yılında belirlediği temel iktisadi çizginin yeniden hatırlanmasını zorunlu kılmaktadır:
“Efendiler! Milletimiz çiftçidir. Milletin çiftçilikteki emeklerini asrî, iktisadî tedbirlerle azamî haddine çıkarmalıyız. Köylünün çalışmalarının netice ve semeresini kendi menfaati lehine azamî haddine yükseltmek, iktisadi siyasetimizin temel taşıdır.
Onun için, bir yandan çiftçinin emeğini arttıracak ve semereli kılacak bilgi, vasıta ve fennî aletlerin kullanma ve yapılmasına; öte yandan da onun çalışmalarının neticelerinden azamî derecede faydalanmasını temin edecek iktisadî tedbirlerin alınması için çalışmak lâzımdır.” (1922)
Geleceğin Tarımı İçin Kararlardan Uygulamaya Geçmek
Mustafa Kemal Atatürk’ün bir asır önce kısıtlı kaynaklarla çizdiği vizyon, bugün tarımda karşılaştığımız kronik sorunların teşhisini ve tedavisini hâlâ eksiksiz bir şekilde bünyesinde barındırmaktadır. Mesele sürekli kâğıt üstünde kalan kararlar ve şuralar silsilesi üretmek değil; 100 yıl önce temelleri atılan bilime, planlamaya, mekanizasyona ve üreticiyi korumaya dayalı milli tarım politikalarını kararlılıkla sahada uygulamaktır.
Üreten nüfus yaş ortalamasının 57’ye ulaştığı ve kâğıt üzerindeki vaatlerin sahaya yansımadığı günümüzde şu soruyu sormak zorundayız: Atatürk’ün yüzyıl önce ortaya koyduğu bilime dayalı, pratik ve milli tarım vizyonunu ne zaman sadece anmakla kalmayıp gerçekten uygulamaya geçireceğiz?
Vefatının 88. yılında Özlem, minnet ve rahmetle anıyoruz. Ruhun Şad olsun Cumhuriyetin banisi, Büyük Atatürk.
