Konya
Parçalı az bulutlu
8°
Aksaray
Açık
9°
Karaman
Parçalı az bulutlu
11°

Dimyat'a Pirince Giderken: Risk, Beklenti ve Kayıp Üzerine Sosyolojik Bir Bakış

Medeniyetler, toplulukların yüzyılların süzgecinden geçirdiği deneyimlerinin, hayal kırıklıklarının ve başarı öykülerinin birer özeti gibidir. Atasözleri ve deyimler, bu ortak hafızanın en somut taşıyıcılarıdır. Zengin bir kültür ve medeniyetin en önemli taşıyıcılarından olan Türkçede de birçok deyim, atasözü ve özlü söz bulunmaktadır. Bunlardan birisi olan "Dimyat'a pirince giderken evdeki bulgurdan olmak" deyimi, insan psikolojisinin risk alma eğilimi ile elde tutulan az ama kesin değerler arasındaki ikilemi açıklaması açısından oldukça önemlidir. Dimyat, Mısır'ın kuzeyinde, Nil Deltası üzerinde bulunan ve pirinciyle tanınan tarihî bir liman kentidir. Bölgede pirinç yetiştiriciliği önemli tarımsal faaliyetlerden biridir. Peki öyleyse Mısır'ın tarihî liman kenti Dimyat'tan günümüz insanının karar alma mekanizmalarına uzanan bu süreçte bizi bulgurumuzdan eden nedir?

Aslında bu deyimin arkasında, Osmanlı dönemindeki ticari ilişkilerle bağlantılı anlatılan bir yaşanmışlık hikâyesi bulunmaktadır. Her ne kadar deyimin ortaya çıkışına ilişkin anlatının tarihsel ayrıntıları kesin olarak belgelenmemiş olsa da taşıdığı anlam, dönemin ticaret koşulları ve ekonomik ilişkileriyle oldukça uyumludur. Çünkü ticaretin temelinde her zaman kazanç beklentisi kadar risk de bulunmaktadır. Daha fazla kazanmak isteyen tüccar, bazen sahip olduğu sermayeyi ve güvenli kazanç imkânlarını daha büyük bir beklenti uğruna riske atabilir. Bu durum yalnızca geçmişin ticaret hayatına özgü değildir. İnsanlık tarihi boyunca daha fazlasını elde etme arzusu, mevcut olanı koruma ihtiyacıyla sürekli karşı karşıya gelmiştir.

Tarihsel Arka Plan ve Coğrafi Gerçeklik

Mısır'ın Dimyat (Dumyat) şehri, Nil Deltası'nın Akdeniz'e döküldüğü önemli ticaret noktalarından birisidir. Özellikle pirinç üretimi ve ticareti bakımından tanınan bu şehir, geçmişte Akdeniz üzerinden gerçekleştirilen ticari faaliyetlerde önemli bir konuma sahip olmuştur. Osmanlı döneminde Mısır, İstanbul'un gıda tedarikinde önemli bir yere sahipti. Bu ticaret ilişkileri içerisinde pirinç de önemli bir tüketim ve ticaret ürünüydü. O dönemin ulaşım ve lojistik imkânları düşünüldüğünde, uzak mesafelerden mal getirmenin ciddi belirsizlikler taşıdığı açıktır. Deniz yolculukları hava koşullarına, korsan saldırılarına, savaşlara ve taşıma imkânlarının sınırlılıklarına bağlıydı. Bir tüccarın malını yükleyip yola çıkması, her zaman planladığı kazançla geri döneceği anlamına gelmiyordu. Üstelik yolculuk süresince sermaye bağlanıyor, taşıma maliyetleri artıyor ve malın zarar görmesi gibi ihtimaller ortaya çıkıyordu.

Tüccarlar, bilindiği üzere, risk alarak kazanç elde etmeye çalışan kişilerdir. Ancak her tüccarın risk alma düzeyi aynı değildir. İstanbul'da mevcut ticaret bağlantıları üzerinden belirli bir kâr marjıyla satış yaparak kazancını sürdürmek de mümkündür. Fakat daha yüksek kazanç elde etmek isteyen bir tüccar, doğrudan üretim ve tedarik merkezine ulaşarak daha fazla malı daha uygun fiyatlarla temin etmeyi düşünebilir. Dimyat'a gitmek de bu anlamda daha büyük bir ticari fırsatın peşinden koşmak olarak değerlendirilebilir.

Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır. İstanbul'da ticaret yaparak elde edilecek sınırlı ama görece güvenli kazanç, tüccarın mevcut sermayesini korumasına da imkân sağlamaktadır. Dimyat'a gitmek ise daha fazla pirinç getirerek daha yüksek kazanç elde etme ihtimalini beraberinde getirirken, yolculuğun bütün risklerini de üstlenmek anlamına gelir. Gözü daha yüksek kazançta olan tüccar, elindeki mütevazı sermayeyi bu beklenti uğruna riske atar. Yolculuk başarılı olursa kazancını artıracak, başarısız olursa yalnızca beklediği kazançtan değil, elindeki sermayeden de olacaktır.

İşte deyimin asıl anlamı da burada ortaya çıkar. Daha fazlasını kazanmak için yola çıkan insanın, sahip olduğu mevcut imkânları da kaybetmesi. Başka bir ifadeyle, pirince ulaşma arzusu bulgurun kaybedilmesine de neden olabilir. Bu nedenle deyim, yalnızca ticari bir başarısızlığı değil, insanın beklentileri ile gerçekler arasındaki mesafeyi de anlatmaktadır.

Modern Karar Teorisi ve Fırsat Maliyeti

Bugün iktisat ve karar teorisi perspektifinden baktığımızda, bu deyim doğrudan fırsat maliyeti (opportunity cost), risk yönetimi ve rasyonel tercih kavramlarıyla kesişmektedir. İktisadi açıdan her tercih, başka bir tercihten vazgeçmek anlamına gelir. Bir insanın elindeki kaynakları belirli bir amaç için kullanması, o kaynakları başka bir amaç doğrultusunda değerlendirme imkânını ortadan kaldırır. Dolayısıyla Dimyat'a gitmenin maliyeti yalnızca yolculuk masrafı değildir. Aynı zamanda İstanbul'da kalıp mevcut ticari faaliyetini sürdürerek elde edebileceği kazançtan da vazgeçmedir.

Burada insan davranışlarının psikolojik yönü önem kazanmaktadır. Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin geliştirdiği Beklenti Teorisi (Prospect Theory), insanların belirsizlik anında karar verirken kazanç ve kayıpları nasıl değerlendirdiklerini açıklamaktadır. İnsanlar çoğu zaman elde edecekleri kazançlara odaklanırken karşılaşabilecekleri kayıpları aynı ölçüde değerlendirmeyebilirler. Özellikle daha yüksek kazanç beklentisi, mevcut durumun sağladığı güvenceyi göz ardı etmelerine neden olabilir.

İnsan zihni, bazen sahip olduğu şeyin değerini olduğundan daha düşük, sahip olmadığı şeyin değerini ise olduğundan daha yüksek algılayabilir. Bu durum, bireyin kararlarında beklentilerin gerçeklerin önüne geçmesine yol açar. Pirincin cazibesi artarken, bulgurun değeri azalır. Oysa pirinç henüz elde edilmemiştir, bulgur ise insanın elindedir. Bir başka ifadeyle, gerçekleşmemiş bir kazanç uğruna gerçekleşmiş bir varlığın riske atılması söz konusudur.

Bununla birlikte, risk almak her zaman yanlış bir davranış değildir. Ekonomik gelişme, girişimcilik ve yenilikçilik büyük ölçüde risk üstlenme iradesine dayanır. Hiç kimse yeni bir girişimde bulunmadan, yeni pazarlara açılmadan veya farklı üretim yöntemlerini denemeden daha yüksek kazanç elde edemez. Ancak burada belirleyici olan, riskin varlığı değil, nasıl yönetildiğidir. Bir yatırımın beklenen getirisi kadar kayıp ihtimali, kaybın büyüklüğü ve kişinin bu kaybı karşılayabilme kapasitesi ile de değerlendirilmelidir.

Örneğin bütün sermayesini tek bir ürüne yatıran üretici ile riskini farklı ürünler arasında dağıtan üreticinin karşılaşabileceği sonuç aynı değildir. Birincisi daha yüksek kazanç elde edebilir fakat olumsuz bir piyasa koşulunda bütün varlığını kaybetme ihtimali de vardır. İkincisi ise daha sınırlı bir kazançla yetinse bile riskini dağıtarak ekonomik varlığını koruyabilir. Bu nedenle akılcı davranış, her zaman en yüksek kazancı aramak değil, elde edilebilecek kazanç ile üstlenilecek risk arasında sürdürülebilir bir denge kurmaktır.

Daha Fazlasını İstemenin Psikolojisi

İnsan, doğası gereği sahip olduklarıyla yetinmekte zorlanabilen bir varlıktır. Daha iyi bir hayat, daha yüksek gelir, daha fazla saygınlık ve daha geniş imkânlar elde etmek ister. Bu istek, insanın gelişmesinin ve ilerlemesinin de önemli bir motivasyon kaynağıdır. Ancak beklentiler kontrol edilemediğinde, gelişme arzusunun yerini hırs alabilir.

Günlük hayatımızda bunun pek çok örneğini görürüz. Bir insan yıllarca çalışarak elde ettiği ekonomik güvenceyi, kısa sürede büyük kazanç elde etme umuduyla riskli bir yatırıma yönlendirebilir. Bir işletme, yıllardır oluşturduğu müşteri çevresini ve ticari güvenilirliğini korumak yerine, daha fazla büyüme isteğiyle kapasitesinin üzerinde borçlanabilir. Bir kişi, sahip olduğu mesleki birikimi ve güvenli çalışma ortamını terk ederek yeterince araştırmadığı fırsatın peşinden gidebilir. Bütün bu örneklerde ortak nokta, eldeki imkânların değerinin yeterince hesaplanmamasıdır.

Üstelik günümüz iletişim ve tüketim dünyası bu eğilimi daha da güçlendirmektedir. İnsanlar sürekli olarak başkalarının kazançlarını, başarılarını ve yaşam standartlarını görmektedir. Sosyal medya üzerinden sergilenen hayatlar, bireylerin kendi durumlarını başkalarının başarılarıyla karşılaştırmasına neden olmaktadır. Ancak görünen kazançların arkasındaki riskler, borçlar, başarısızlıklar ve fedakârlıklar çoğu zaman görünmez. Böylece insan, kendi gerçek koşullarını değerlendirmek yerine başkalarının elde ettiği sonuçlara özenerek karar vermeye başlar. Oysa herkesin sermayesi, imkânı, tecrübesi ve risk taşıma kapasitesi farklıdır. Bir başkası için doğru olan bir karar, başka biri için büyük bir kayba dönüşebilir. Dolayısıyla insanın kendi hayatını başkalarının beklentilerine göre şekillendirmesi, onu zaman içinde kendi bulgurundan da edebilir.

Bireysel Kayıplardan Toplumsal Kayıplara

Deyimin anlamını yalnızca bireysel tercihler ve ticari kararlarla sınırlamak doğru değildir. Çünkü toplumlar da tıpkı bireyler gibi daha fazlasını elde etme beklentisiyle mevcut değerlerini riske atabilir. Hatta toplumsal ölçekte meydana gelen kayıpların sonuçları çok daha uzun süreli ve ağır olabilir.

Ekonomik büyüme uğruna doğal kaynakların sınırsızca kullanılması, kısa vadeli gelir elde etmek amacıyla tarım topraklarının verimliliğinin göz ardı edilmesi, su kaynaklarının sürdürülebilirlik ilkelerine aykırı biçimde tüketilmesi bu durumun önemli örnekleridir. Bir toplum, bugün daha fazla üretim ve gelir elde etmek için yarının üretim kapasitesini tehlikeye atabilir. Toprak kaybedildiğinde, su kaynakları azaldığında ve doğal denge bozulduğunda, geçmişte elde edilen ekonomik kazançların ne kadar anlamlı olduğu yeniden sorgulanır.

Özellikle tarım sektöründe bu durum oldukça belirgindir. Tarımsal üretim yalnızca bir yıllık gelir elde etme faaliyeti değildir. Toprak, su, biyolojik çeşitlilik ve üretim bilgisi gibi kaynakların gelecek kuşaklara aktarılmasını da gerektirir. Bir çiftçinin yüksek fiyat beklentisiyle su ihtiyacı fazla olan ürüne yönelmesi, kısa vadede kazanç sağlayabilir. Ancak yeraltı su kaynaklarının aşırı kullanılması, uzun vadede hem kendi üretimini hem de bölgedeki diğer üreticilerin geleceğini tehlikeye sokabilir.

Benzer şekilde, tarım arazilerinin yapılaşmaya açılması kısa vadede yüksek bir ekonomik değer oluşturabilir. Fakat verimli tarım topraklarının kaybedilmesi, gelecekteki gıda üretim kapasitesinin azalması anlamına gelir. Bir başka ifadeyle, bugün elde edilen rant uğruna, yarının üretim imkânlarından vazgeçilmiş olur. Burada toplum olarak Dimyat'ın pirincine giderken evdeki bulgurdan olma tehlikesiyle karşı karşıya kalınabilir.

Toplumsal değerler bakımından da benzer bir durum söz konusudur. Daha modern, daha zengin veya daha gelişmiş görünme arzusu, bazen toplumların kendi kültürel birikimlerini küçümsemelerine neden olabilir. Oysa gelişmek, geçmişten gelen bütün değerleri terk etmek değildir. Asıl gelişme, geçmişin birikimini koruyarak yenilikleri doğru biçimde değerlendirebilmek ve geleceği bu birikim üzerine inşa edebilmektir.

Beklentilerin Yönetilmesi ve Güvenin Önemi

İnsan hayatında yalnızca ekonomik varlıklar değil, güven, itibar, dostluk ve toplumsal ilişkiler de önemli bir sermayedir. Bunlar çoğu zaman parasal değerlerle ölçülemez. Ancak kaybedildiklerinde insan hayatında büyük boşluklar meydana getirirler.

Daha yüksek bir mevki elde etmek için yıllarca oluşturulan güven ilişkilerini zedelemek, daha fazla kazanç uğruna dostlukları ve ortaklıkları bozmak ya da kısa vadeli çıkarlar için uzun vadeli itibarı tehlikeye atmak da bir anlamda Dimyat'a pirince gitmektir. İnsan bazen elde etmek istediği şeyin büyüklüğüne o kadar odaklanır ki, bu uğurda kaybettiği değerlerin farkına ancak iş işten geçtikten sonra varır.

Bu noktada önemli olan, beklentilerin tamamen ortadan kaldırılması değil, doğru yönetilmesidir. Çünkü beklenti insanı harekete geçirir, fakat gerçeklerden kopmuş beklenti insanı yanlış yönlendirir. Bir hedefin cazibesi kadar o hedefe ulaşmak için ödenecek bedelin de düşünülmesi gerekir. Her fırsat, değerlendirilmesi gereken bir imkân değildir. Bazı fırsatlar, taşıdıkları riskler nedeniyle mevcut durumu daha kötü hâle getirebilir.

İnsanın zaman zaman durup kendisine şu soruları sorması gerekir: Daha fazlasını elde etmek için nelerden vazgeçiyorum? Ulaşmak istediğim hedef gerçekten buna değer mi? Bu soruların cevapları, kararların yalnızca arzuya değil, akla ve gerçekçi değerlendirmelere dayanmasını sağlayacaktır.

Dengeli Bir Yaşam İçin Pragmatik Yaklaşım

"Dimyat'a pirince gitmek", insanı hırslarının esiri olmamaya ve elindekilerin kıymetini bilmeye davet eden bilgece bir uyarıdır. Ancak bu deyimi değişime karşı çıkmak, risk almaktan kaçınmak veya mevcut durumla yetinmek şeklinde yorumlamak da doğru değildir. İnsan daha iyisini istemeli, yeni fırsatları araştırmalı ve gelişmek için çaba göstermelidir. Fakat bu çabanın akılcı bir zemine oturması gerekir.

Risk almak gelişim ve ilerleme için kaçınılmazdır. Ancak risk, mevcut temelleri tamamen sarsacak ölçüde kontrolsüz bir maceraya dönüştüğünde, elde edilmek istenen kazançtan çok daha büyük kayıplara yol açabilir. Önemli olan, kazanç beklentisi ile kayıp ihtimalini birlikte değerlendirmek, mevcut imkânları korurken yeni fırsatlara da açık olabilmektir.

Belki de hayatın en önemli dengelerinden biri, sahip olduklarımızı korumakla sahip olmak istediklerimiz arasında doğru bir ilişki kurabilmektir. Çünkü insan bazen daha fazlasını elde etmek için çıktığı yolculukta, aslında sahip olduğu en değerli şeyleri geride bıraktığını fark edemez. Üstelik kaybedilen her şeyin yeniden kazanılması mümkün değildir. Para yeniden kazanılabilir, yeni fırsatlar bulunabilir, iş hayatında yeni başlangıçlar yapılabilir. Ancak kaybedilen zaman, bozulan güven, tükenen doğal kaynaklar ve yitirilen toplumsal değerler her zaman geri getirilemez.

Sonuçta mesele pirinç mi, bulgur mu meselesi değildir. Mesele, insanın ne uğruna yola çıktığını ve bu yolculukta neleri riske attığını bilmesidir. Daha fazlasını istemek doğaldır fakat daha fazlasını elde etme arzusu, elde bulunanın değerini unutturmamalıdır. Çünkü bazen insanın gerçek zenginliği, sahip olmayı arzuladığı şeylerde değil, farkında olmadan kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya bıraktığı değerlerde saklıdır.

Unutulmamalıdır ki, geleceğin belirsiz pirinci uğruna bugünün somut bulgurunu feda etmek, her zaman akılcı bir strateji değildir. Bazen asıl kazanç, daha fazlasını elde etmek değil, sahip olduğumuz değerleri kaybetmeden geleceğe yürüyebilmektir.

Yorumlar
Yorum yazma kurallarını okumuş ve kabul etmiş sayılırsınız