İnsan, başkalarıyla birlikte yaşayan ve kendisini çoğu zaman başkaları üzerinden değerlendiren bir varlıktır. Hayatını sürdürürken yalnızca kendi sahip olduklarına bakmaz, çevresindekilerin neleri başardığını, nelere sahip olduğunu ve hangi imkânlardan yararlandığını da gözlemler. Bu karşılaştırma bazen insanı motive eder, daha iyisini yapmaya yönlendirir. Bazen de iç dünyasında tarif edilmesi zor bir huzursuzluk meydana getirir. İşte bu huzursuzluğun en yıkıcı biçimlerinden biri hasettir.
Haset, başkasında bulunan bir nimetin, başarının, güzelliğin, makamın veya mutluluğun o kişide bulunmasından rahatsızlık duymaktır. Hatta çoğu zaman insan, kendisinde olmayanın başkasında bulunmasına değil, başkasının ona sahip olmasına tahammül edemez. Burada çok önemli bir ayrım vardır. İnsan başkasının sahip olduğuna sahip olmayı isteyebilir. Bu, onu çalışmaya ve gelişmeye yöneltiyorsa doğal bir rekabet duygusudur. Ancak başkasının sahip olduğunu kaybetmesini istemek, kendi başarısından çok başkasının başarısızlığından mutluluk duymak, hasedin başladığı noktadır. Üniversitede öğrenci iken sınıfta notlar liste halinde verilirdi. İlk baktığımız nokta sınıf birincisinin notu olurdu, neden kendi notumuza değil de Mustafa’nın notuna bakardık. Cevabı basit aslında onu da kendi sıramıza çekmek kendi tembelliğimize ortak içindi.
Aslında haset, insanın kendi hayatıyla kurduğu ilişkinin bozulmasıdır. Kendi imkânlarını, yeteneklerini ve sahip olduklarını görmek yerine sürekli başkalarının hayatına bakar. Başkasının kazancı kendi kaybı, başkasının başarısı kendi başarısızlığı gibi algılanır. Böylece insan, kendi hayatını yaşamaktan uzaklaşarak başkalarının hayatını takip etmeye başlar. Kendi yolunda ilerlemek yerine başkasının yoluna taş koymayı düşünür.
Haset eden insanın en büyük çelişkisi de burada ortaya çıkar. Başkasının sahip olduğu şeyin kendisinde bulunmasını ister ama çoğu zaman bunun için çaba göstermek yerine o şeyin başkasından gitmesini arzulayabilir. Çünkü haset, üretmekten çok eksiltmeye, geliştirmekten çok değersizleştirmeye yönelir. Bir başkasının başarısını takdir etmek yerine onun başarısının arkasında mutlaka bir kusur, bir tesadüf veya bir haksızlık aramaya başlar. Başarılı insanın emeğini görmez, imkânlarını sorgular, iyi bir konuma gelenin liyakatini değil, ilişkilerini konuşur.
Toplumsal hayatta hasedin en belirgin sonuçlarından biri, insanların birbirlerinin başarılarını paylaşamamasıdır. Bir insanın yükselmesi, çevresindeki diğer insanlar için sevinç kaynağı olması gerekirken, bazen rahatsızlık nedeni hâline gelir. Birinin yaptığı güzel bir iş takdir edilmek yerine küçümsenir. Birinin elde ettiği başarı tebrik edilmek yerine sorgulanır. Birinin mutluluğu paylaşılmak yerine gölgelenmeye çalışılır. Böyle bir ortamda başarı, ortak bir gurur vesilesi olmaktan çıkar ve insanlar arasında görünmez bir çatışmanın konusu hâline gelir.
Haset yalnızca bireyler arasında kalmaz, kurumlara, meslek gruplarına ve toplumsal yapılara da sirayet eder. Özellikle insanların birbirlerinin başarılarını desteklemek yerine engellemeye çalıştığı ortamlarda kurumsal gelişme mümkün olmaz. İyi fikirlerin önünü kesmek, başarılı kişileri itibarsızlaştırmak, farklı düşünenleri dışlamak ve liyakat sahibi insanları yalnızlaştırmak, hasedin kurumsallaşmış biçimleri olarak karşımıza çıkar. Böyle bir yerde insanlar işlerini daha iyi yapmaya değil, başkalarının kendisinden daha iyi görünmesini engellemeye çalışır. Kişilerde olan bu durum bir kısım çalışanların çok bir kısmının ise çalışmamasına neden olur. Kurumlardaki en belirgin çatışma bu şekilde ortaya çıkar.
Akademik hayat bu açıdan dikkat çekici örnekler sunar. Bilginin paylaşıldıkça çoğalması, bilim insanlarının birbirlerinin çalışmalarından yararlanması ve yeni fikirleri geliştirmesi beklenir. Oysa bazen bir meslektaşın yayın başarısı, proje kazanması veya uluslararası bir bilim çevresinde tanınması, ortak bir sevinç yerine, kişisel bir rahatsızlık doğurabilir. Bilimsel eleştiri ile kişisel haset arasındaki sınır da tam bu noktada önem kazanır. Eleştiri, bilginin gelişmesine hizmet eder, haset ise eleştiriyi bir başkasını yıpratmanın aracına dönüştürür.
Haset duygusunun bir başka özelliği de çoğu zaman kendisini açıkça göstermemesidir. Haset eden kişi, kıskandığını kabul etmek yerine davranışlarını haklı gerekçelerle açıklamaya çalışır. Bazen ahlakı, bazen adaleti, bazen liyakati savunduğunu söyler. Oysa aynı ölçütleri herkes için kullanmaz. Kendi yakını başarılı olduğunda başarıyı överken, sevmediği bir insanın başarısında mutlaka bir eksiklik bulur. Böylece adalet söylemi bile kişisel duyguların örtüsüne dönüşebilir.
Peki, insan neden haset eder? Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Ancak en büyük etken kıskançlıktır. Kendini yetersiz hissetmek, başkalarıyla sürekli karşılaştırma yapmak, takdir edilme ihtiyacı, sahip olduklarını kaybetme korkusu ve özgüven eksikliği bu duyguyu besleyebilir. Bazen de insan, kendi hayatında gerçekleştiremediği beklentilerin sorumluluğunu başkalarının başarısına yükler. Başkasının yükselmesi, kendi yerinde sayışını daha görünür hâle getirir. Bu nedenle haset, çoğu zaman başkasına yönelmiş gibi görünse de aslında insanın kendi iç dünyasındaki eksiklik ve tatminsizlikle ilgilidir.
Oysa herkesin hayat hikâyesi, imkânları, mücadeleleri ve zamanı farklıdır. Birinin bugün ulaştığı noktaya diğeri daha sonra ulaşabilir. Bir insanın başarısı, başka bir insanın başarısızlığı anlamına gelmez. Hayat, herkesin aynı anda aynı yerde bulunmasını gerektiren bir yarış değildir. Başkasının sahip olduğu güzelliğin, bilginin, zenginliğin veya başarının bizim hayatımızdan bir şey eksiltmediğini anlayabilmek, insanın olgunlaşmasının önemli göstergelerinden biridir.
Belki de insanın karakterini anlamanın en kolay yollarından biri, başkasının başarısı karşısında nasıl davrandığına bakmaktır. Kendisinden daha iyi bir konuma geleni tebrik edebiliyor mu? Bir başkasının mutluluğuna içtenlikle ortak olabiliyor mu? Kendisinden daha başarılı bir insanla karşılaştığında ondan bir şeyler öğrenmeye çalışıyor mu, yoksa onu aşağı çekmek için gerekçeler mi arıyor? Çünkü insanın büyüklüğü, yalnızca kendi başarılarıyla ölçülmez. Başkalarının başarılarına gösterebildiği tahammül, hatta duyabildiği samimi sevinç de karakterinin önemli bir göstergesidir.
Sonuçta haset, başkasının hayatına bakarken kendi hayatını ihmal etmektir. Başkasının ışığını söndürmeye çalışmak, insanın kendi karanlığını aydınlatmaz. Bir başkasının düşmesiyle insan yükselmez. Bir başkasının mutluluğunun bozulmasıyla kendi mutluluğu artmaz. Üstelik haset eden insan, çoğu zaman zarar vermek istediği kişiden önce kendisini tüketir.
İnsan başkasının sahip olduklarını değil, kendi hayatında yapabileceklerini düşünmelidir. Çünkü başkasının başarısını engellemek için harcanan enerji, insanın kendi başarısını inşa etmek için kullanılsa çok daha anlamlı sonuçlar doğuracaktır.
Unutulmamalıdır ki başkasının mutluluğundan rahatsız olan insan, kendi mutluluğunun da önündeki en büyük engeli yine kendisi oluşturur.